تهيه شده توسط
: مدیر سایت -
مقتل نگاری عاشورا
مقتل نگاری به نوشته هایی گفته می شود که به ذکر مصایب امام حسین (ع) اختصاص یافته باشند. مقتل نگاری نوع گزارش نویسی یا واقعه نگاری است که به مصایب عاشورا می پردازد.
پیشینه ی مقتل نگاری
پیشینه ی مقتل نگاری به زمان حضرت پیامبر اسلام بر می گردد. برخی از اندیشمندان اسلامی با ذکر مصایب و ستم هایی که منجر به شهادت یاران پیامبر مثل حضرت ابوذر، سلمان، جعفر، حجر بن عدی، و… گردید، تلاش کردند تا شرح حال و ماجرای شهادت اصحاب و یاران پیامبر را به تصویر بکشند. بعد از پیامبر، به شرح ماجراهای جانسوز شهادت حضرت علی(ع)، حضرت فاطمه(س) و امام حسن(ع) پرداختند. پس از شهادت امام حسین(ع) در روز عاشورا مقتل نگاری نیز مورد توجه جدی اندیشمندان قرار گرفت. کتاب های زیادی با عنوان مقتل الحسین یا مقتل ابی عبدالله الحسین نگارش یافت که مع الاسف یا از آن ها جز نام چیزی باقی نمانده و یا بخشی از آن ها به صورت پراکنده در کتب متأخرین نقل شده است. در برخی از منابع تاریخی نام بعضی از مقاتل و نویسندگان آن ها آمده اما از اصل کتاب هیچ خبری نقل نشده و یا به عدم موجودیت آن تصریح شده است.
نخستین مقتل نویسان عاشورا
در این که چه کسی نخستین مقتل عاشورا را نوشت، اتحاد نظر وجود ندارد. بیش تر اندیشمندان براین عقیده اند که نخستین مقتل را اصبغ بن نباته نوشته است اما تعداد دیگر شمار دیگر را نخستین مقتل نگاران عاشورا خوانده اند. در این جا به ذکر اسامیی که به عنوان مقتل نگاران عاشورا در تاریخ ثبت شده، اکتفا می شود. این مقتل نگاران عبارتند از:
۱٫اصبغ بن نباته: اصبغ بن نباته از یاران امام علی(ع) است. نخستین مقتل اما حسین را به نام “مقتل ابی عبدالله الحسین” او نوشته است. از این کتاب تنها روایاتی باقی مانده است. آقا بزرگ طهرانی در “الذریعه” در مورد کتاب بن نباته می نو یسد:”اقول و الظاهر انه اول من کتب مقتل الحسین و کتابه اسبق کتب المقاتل.”
“به نظر من و در یک نگاه تحقیقی، اولین کسی که به نگارش کتاب مقتل الحسین دست یافت اصبغ بن نباته است و کتابش از کتب دیگر در باره مقتل قدیمی تر است.”
با این که –بنا به نقل شیخ صدوق در کتاب الفهرست- اصبغ بن نباته شهادت امام حسین را درک کرده اما خبری در باره ی واقعه عاشورا از او نقل نشده است.
برخی مانند طبری، ابوالفرج اصفهانی، شیخ صدوق و سبط بن جوزی، بر این باورند که قاسم فرزند اصبغ بن نباته صاحب کتاب مقتلی در باره ی واقعه عاشورا بوده است.
۲٫جابربن یزید الجعفی(م. حدود۱۲۸): جعفی از اصحاب امام باقر و امام صادق (ع) است که نجاشی در توثیق او تردید کرده است. جعفی در موضوعات مختلفی چون فقه، تفسیر، تاریخ و معارف اسلامی صاحب آثار فراوان است که از آن جمله می توان به کتاب های الجمل، صفین، نهروان، مقتل امیرالمؤمنین، مقتل ابی عبدالله الحسین… اشاره کرد. کتاب مقتل الحسین در اثر حوادث از بین رفته و اثری از آن در دست نیست.
۳٫جعفر بن عفان طائی(م۱۵۰): جعفر بن عفان از مرثیه سرایان و شاعرانی بود که به وسیله نوشتن کتاب المراثی شهرت یافت. از این کتاب چیزی باقی نمانده است.
۴٫لوط بن یحیی بن سعید بن سالم الازدی الغامدی- ابو مخنف(م۱۵۷): او از مورخان مشهور دوره ی اموی است. تالیفات ابو مخنف به ۲۹ اثر می رسد. کتاب های مقتل الحسن بن علی، مقتل امیر المؤمنین، مقتل حجربن عدی، مقتل محمد، اخبار مختار، مقتل عبدالله بن زبیر، مقتل ابن اشعث و مقتل محمد بن ابی بکر از جمله کتاب های مقتل او می باشند. کتاب دیگری که به او نسبت داده اند “مقتل ابی عبدالله الحسین” است. نسخه هایی از این کتاب به نام های اخبار مقتل الحسین یا مصراع الحسین در کتابخانه های جهان موجود است. برخی این کتاب ها را مجعول دانسته اند.
اماصاحب قاموس الرجال می نویسد:
“کتاب ابو مخنف در مقتل الحسین(ع) است که طبری و ابوالفرج اصفهانی از این کتاب نقل روایت کرده اند. این کتاب صحیح ترین کتاب مقتل است زیرا او روایت های عاشورا را غالباً با یک نفر واسطه نقل می کند.”
“بهنام” در باره ی این کتاب می نویسد:
“این کتاب در سال ۱۳۹۸ هجری قمری به کوشش حسن غفاری فراهم و در شهر مقدس قم منتشر شد. درسال ۱۳۶۷ جنای حجت الاسلام و المسلمین محمد هادی یوسفی غروی این کتاب را با تحقیق و بررسی با نام وقعه الطف لابی مخنف در انتشارات مؤسسه النشر الاسلامی وابسته به جامعه ی مدرسین حوزه علمیه در شهر قم به چاپ رساند.”
5.ابومنذر هشام بن محمدبن السائب بن بشربن زید بن عمرو بن الحارث (م.۲۰۵-۲۰۴،۲۰۶): هشام از راویان مقتل ابی مخنف است و دارای ۱۳۵ اثر در تاریخ اسلام می باشد. او کتاب های زیادی در زمینه ی مقتل نوشته که از آن جمله است کتاب مقتل الحسین. این اثر فعلاً موجود نیست.
۶٫نصربن مزاحم بن سیار المنقری التمیمی الکوفی- ابوالفضل(م. ۲۱۲ ): او چندین مقتل نقل شده از جمله مقتل ابی عبدالله الحسین. این اثر فعلاً در دسترس قرار ندارد.
۷٫ ابراهیم بن اسحاق الاحمری النهاوندی«ابو اسحاق»: حیات۲۶۹٫ وی صاحب تألیفات متعدد در زمینه فقه، تاریخ، نوادر و… است. مقتل ابی عبدالله الحسین یکی از کتبی است که به او نسبت به داده شده است.
۸٫سلمه بن الخطاب البراوستانی ازدورقانی ابوالفضل(م۲۵۰به بعد): نام یکی از کتاب های او مقتل الحسین است که اکنون موجود نیست.
۹٫ابراهیم بن محمد بن سعید هلالی الثقفی م. ۲۸۳: از او کتاب های زیادی برجای مانده است. مقتل الحسین نیز نام یکی از کتاب های اوست.
۱۰٫ محمد بن علی بن حمزه بن الحسن بن عبیدالله بن العباس بن علی بن ابی طالب- ابو عبدالله(م.۲۸۷): محمد از اصحاب امام هادی و عسکری (ع) است. او را ازجمله محدثان، شاعران و مقتل نگاران در این دوره خوانده اند. مهم ترین کتاب او “مقاتل الطالبین” است.
علاوه براین نویسندگان، نام مقتل نگاران دیگری نیز در تاریخ نقل شده که به اختصار بدان ها اشاره می شود:
۱۱٫احمد ابن اسحاق ابی یعقوب، ابن واضح یعقوبی(م.۲۹۲یا۲۹۴): مقتل ابی عبدالله الحسین. این اثر موجود نیست اما بخش هایی از آن در کتاب “تاریخ یعقوبی” نقل شده است.
۱۲٫محمدبن زکریا بن دینار الغلابی- ابو عبدالله صاحب مولی بنی غلاب البصری(م. ۲۹۸): مقتل ابی عبدالله الحسین. این کتاب نیز موجود نیست.
۱۳٫محمد بن احمد بن یحیی الاشعری القمی- ابوجعفر(م. نیمه دوم قرن سوم- به احتمال۲۹۹):مقتل ابی عبدالله الحسین. این اثر نیز موجود نیست.
۱۴٫عبدالعزیز بن یحیی بن احمد بن عیسی الجلودی الازدی البصری- ابو احمد(م.۳۳۲): مقتل ابی عبدالله الحسین. این کتاب هم موجود نیست.
۱۵٫محمدبن یحیی- ابو جعفر العطار القمی: مقتل الحسین/ موجود نیست.
۱۶٫علی بن الحسین بن محمدبن الهیثم بن عبدالرحمن القرشی المعروف به ابوالفرج الاصفهانی(م۳۵۶): مقاتل الطالبیین. در این کتاب به جریان شهادت ائمه اشاره شده اما اکنون در دسترس قرار ندارد.
۱۷٫ابو سعید الحسن بن عثمان بن زیاد تستری: مقتل ابی عبدالله الحسین. شیخ صدوق در امالی ، مجلس سی ام را که سراسر آن مقتل امام حسین است از این کتاب نقل کرده است.
۱۸٫محمدبن علی بن فضل بن تمام بن سکین(سده چهارم هجری): مقتل الحسین
۱۹٫ ابو جعفر محمدبن علی بن الحسین بن موسی بن بابویه قمی مشهور به شیخ صدوق(م۳۸۱): مقتل ابی عبدالله الحسین(ع)منسوب به اوست. این کتاب مفقود است.
۲۰٫ ابوجعفر محمدبن حسن الطوسی معروف به شیخ طوسی(م۴۶۰): مقتل ابی عبدالله الحسین(ع). این اثر هم فعلاً در دسترس مورخان نیست.
با توجه به مطالب فوق روشن می گردد که مقتل مستقلی در باره ی حوادث کربلا فعلاً موجود نمی باشد. آثاری هم که موجود اند گرده برداری از دیگر آثار می باشند مثل آن چه که در آثار شیخ صدوق و تاریخ طبری نقل شده است.
نویسنده: محمود جعفری
کدپژوهش:۱۹
کدویژه نامه: ۷
بدون نظر